ستاد هماهنگی فعایتهای مهدوی

سند توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار

1400/02/13

مقدمه

سند توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار مندرج ذیل سند «نقشه مهندسی فرهنگی کشور»[1] مطابق ساختار و فرایند مندرج در چارچوب ابلاغی تدوین اسناد ملی حوزه فرهنگ مورخه 5/12/1398تدوین و تنظیم گردیده است.[2]

«نقشه مهندسی فرهنگی کشور» در موارد مختلف به صورت مستقیم و غیرمستقیم به مهدویت و انتظار پرداخته است[3]. در ششمین جلسه «ستاد هماهنگی نقشه مهندسی فرهنگی کشور شورای عالی انقلاب فرهنگی» كه در تاریخ 04/05/1399 برگزار شد؛ ماده واحده «فرایند و مرجع تدوین سند توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار» به تصويب رسيد و براساس تدوين سند مزبور توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی به حوزه علمیه قم واگذار شد[4]

براساس آئين‌نامه و چهارچوب ابلاغي كميته تخصصي و تيم تحقيق متشكل از مراكز علمي، فرهنگي و فعالان مهدوي در مركز مطالعات راهبردي حوزه و روحانيت شكل گرفته و در فرآيندي علمي بخش اول سند مشتمل بر مباني، اصول و ارزش‌ها تهيه گرديد.

 آنچه تدوین شده، مستند به آیات، روایات و ادله عقلي و برگرفته از سخنان امامین انقلاب و حاصل نظرات و گفت‌وگوهای علمی متخصصان و فعالان حوزه مهدويت در جلسات متعدد و در چارچوب نقشه مهندسی کشور است. مطالبی که در نقشه مهندسی آمده در اینجا مفروض گرفته شده و در این سند تنها مواردی که با فرهنگ مهدویت و انتظار ارتباط بیشتری داشته ذکر شده است.

تعاریف

1. مهدی

 مهدی؛ موعودی الهی[5] است که در آخرالزمان و مقطع پایانی تاریخ، ظهور می‌کند، عدالت را در جهان خواهد گسترانید.[6] او؛ شخصیتی الهی از خاندان پیامبر(ص)،[7] همنام ایشان[8] و از نسل حضرت زهرا(ع) است.[9] مهدی دوازدهمین امام شیعیان و آخرین حجت الهی[10] است. او فرزند امام حسن عسکری(ع(است. در سال 255 هجری[11] به دنیا آمده است. پیامبر(ص) و همه اهل‌بیت(ع) بشارت ولادت، غیبت و ظهور را داده‌اند[12] مومنان در انتظار ظهور او به سر برده و رسالت زمینه‌سازی ظهور او را بر عهده دارند. [13] آن حضرت منبع بركت، منبع علم، منبع درخشندگی، زيبايی و همه خيرات است.[14]

2. مهدویت

مهدویت مجموعه معارف و مسائل مربوط به حضرت مهدی(ع)؛ مانند امامت، غیبت ،انتظار، نیابت، ظهور و تحقق جامعه آرمانی موعود است.[15]

3. انتظار

انتظار ترقّب[16] و چشم‌به‌راهی قیام قائم(ع)، آمادگی،[17] نیروسازی[18] و زمینه‌سازی برای پذيرش[19] و شركت در بزرگترين حماسه تاريخي نبرد حق و باطل یعنی ظهور و طلوع خورشید ولایت عظمی(امام زمان) ارواحناه فداه،[20] تحقق قدرت اسلام [21]و افضل اعمال و برترین جهادهاست.[22].

4. توسعه

منظور از توسعه؛ گسترش، ترویج و تعمیق است.[23]

5. فرهنگ

نظام‌واره‌ای است از «عقاید و باورهای اساسی»، «ارزش‌ها، آداب و الگوهای رفتاری» ریشه‌دار و دیرپا و «نمادها» و «مصنوعات» که ادراکات، رفتار و مناسبات جامعه را جهت و شکل می‌دهد و هویت آن را شکل می‌دهد.[24]

6. سند

سند متشکل است از: مبانی، اهداف، مسائل، سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی[25] به منظور راهبری و سیاست گذاری برای هماهنگی و هم افزایی فعالیت‌ها در زمینه خاصی تدوین می شود .

مبانی[26]

1. اسلام آخرین دین الهی،[27] کامل،[28] جهانی،[29] فرازمانی و برای همه انسان‌هاست و پیروزی آن بر تمامی ادیان در عصر جامعه موعود تحقق خواهد یافت.[30]

2. مهدویت و انتظار از آموزه‌های بنیادین اسلام[31] و عامل حیات و بقای آن در عصر غیبت و دارای مستندات قرآنی، روایی و تاریخی است .[32]

3. موعودگرایی و ظهور منجی، مورد اتّفاق همه‏ی اديان است.[33]

4. ﻭﻻﻳﺖ، ﺍﺯ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺍﺻﻠﻲ ﻭ ﺭﻳﺸﻪﺍﻱ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺍﺳﻼﻡ ﻧﺎﺏ ﻣﺤﻤﺪﻱ(ﺹ) ﻭ ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻭ ﺗﺠﻠﻲ ﺣﺎﮐﻤﻴﺖ ﺍﻟﻬﻲ ﺩﺭ ﻋﺮﺻﻪ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ، ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻭ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﻏﻴﺒﺖ ﺍﻣﺎﻡ ﻋﺼﺮ(ﻋﺞ)، ﺩﺭ ﺭﻫﺒﺮﻱ ﻓﻘﻴﻪ ﻋﺎﺩﻝ ﺟﺎﻣﻊﺍﻟﺸﺮﺍﻳﻂ ﮐﻪ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﺍﻣﺖ ﺭﺍ ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻩ ﺩﺍﺭﺩ، ﻣﺘﺒﻠﻮﺭ ﻣﻲﺷﻮﺩ.[34]

5. امام زمان(ع) زنده[35]، ناظر[36]، نقش‌آفرین[37] و نجات‌بخش[38] است.[39]

6. جامعه جهانی بدون حکومت واحد و حاکم الهی به مقصد الهی و سعادت نخواهد رسید.

7. رهبری جهانی امام مهدی(ع) سنت قطعی الهی است.[40]

8. سنت الهی، وراثت مستضعفان[41] و حاکمیت جهانی صالحان و شایستگان[42] است.

9. فرجام تاریخ، روشن، زیبا[43] و سراسر قسط و عدل و به دور از هرگونه ظلم و جور است.[44]

10. هرگونه تحولی در جامعه مبتنی بر تحول درونی انسان‌هاست.[45]

11. تحقق ظهور و قیام امام مبتنی بر زمینه‌ها و شرایط است.[46]

12. عناصر اصلی فرهنگ مهدویت و انتظار عبارتند از امید،[47] عدالت،[48] آرمانگرایی،[49] جهاد،[50] بصیرت،[51] امنیت[52] و نگرش جهانی[53] است.

13. از ویژگی‌های مهم حکومت حضرت مهدی(عج)؛ انسان‌های باایمان،[54] صالح،[55] بصیر[56] ولایت‌پذیر و برخوردار از رغبت اجتماعی[57] و درک اضطرار به موعود منجی[58] است.

14. زمان ظهور حقیقتی است که علم به آن نزد خداوند است و توسط بشر قابل تعیین نیست.[59]

15. جامعه آرمانی مهدوی ظرفیت الگوسازی[60] برای جامعه منتظر را دارد.[61]

16. توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار فرایندی قانونمند، در چارچوب سنت‌های الهی، مدیریت پذیر و مبتنی براراده انسانی است.[62]

18.انقلاب اسلامی ایران زمینه ساز ظهور[63] الگویی ملت‌های دربند[64] و مستضعفان جهان [65] و چشم امید میلیون‌ها مسلمان و غیر مسلمان است.[66]

اصول[67]

1. توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار، باید در چارچوب آموزه‌ها و احکام اسلام باشد[68](2-1)

2. حرکت به سمت جامعه موعود در عصر غیبت باید در چارچوب نظام امامت و امُّت و ولایت مطلقه فقیه [69]و رهبری ولی امر مسلمین[70] به نیابت ازامام عصر(عج) باشد .(4)

3. توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار،[71] زمینه‌سازی و آمادگی برای ظهور و تحقق ولایت عظمای مهدوی از طریق تحقق تمدن نوین اسلامی[72] از وظایف مردم و حکومت است[73] (11-17)

4. گفتمان انقلاب اسلامی باید در جهت زمینه‌سازی برای ظهور گسترش یابد[74] (11)

5.درک حضور و نظارت[75] امام زمان (ع) باید فرهنگ غالب مردم و مسئولین باشد (5)

6. در میان عناصر فرهنگ مهدویت و انتظار؛ عدالت گستری و اقامه قسط[76] و ظلم ستیزی؛ باید در اولویت[77] قرار گیرد( 8-9-12)

7. در تحقق فرهنگ مهدوی باید استفاده از نخبگان و شایستگان دارای بینش عمیق و ظرفیت بالا[78] در اولویت[79] قرار گیرد (11-13 )

8. سند توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار، باید حاکم بر همه اسناد برنامه ای کشور و پیشران در همه شئونات زندگی فردی و اجتماعی[80] باشد.(2-4)

9. الگوی مدیریت توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار به صورت نظامند در چارچوب سنت‌های الهی مبتنی بر اراده انسان و برگرفته از جامعه آرمانی مهدوی[81] باید باشد. (17-16)

10. فرهنگ مهدویت و انتظار، باید به عنوان یک فرهنگ جهانی[82] و براساس اصل همگرایی و تقریب ادیان[83] و مذاهب اسلامی[84] توسعه یابد. (3-6-7-12)

11. باید ابعاد فرهنگی پذیرش حکومت یکپارچه جهانی، تحت رهبری حاکم الهی توسعه یابد.[85]( 6-7)

12. باید در عصر انتظار،فرهنگ مقاومت مستضعفان در برابر مستکبران[86] در جهت حاکمیت صالحان و شایستگان[87] در جهان تقویت شود.(8-18)

1/13 باید فرهنگ مهدویت و انتظار از منابع اسلامی با روش اجتهادی[88] استنباط گردد.(2)

13. فعالیت‌های مهدوی باید عالمانه و آگاهانه باشد و از کارهای عوامانه و جاهلانه پرهیز و از ورود مسائل خرافی، مدعیان دروغین و جریانات انحرافی ممانعت کرد[89](2-12-14)

14. فرهنگ مهدویت و انتظار، باید مبرّا از تعیین وقت، استعجال[90] باشد[91] (2-14-12)

15. برای جهانی شدن فرهنگ مهدویت و انتظار، نظام جمهوری اسلامی باید الگوی جهانیان باشد[92](18)

اهداف

1. هدف غایی

تحقق دین حق[93] وجامعه عبودیت محور[94] جهانی[95] و حاکمیت صالحان[96] به رهبری حضرت مهدی(عج) که تجلی همه زیبای‌ها و خوبی‌ها[97]، شکوفایی عقول [98]و پیشرفت علوم[99] ،کمال معنویت و اخلاق[100] و ارتقای ارزش‌های اجتماعی است.[101]

2. هدف میانی[102]

ارتقای فرهنگ انتظار به سطح مطلوبی که برای تحقق ظهور و جامعه مهدوی لازم است به حدی که ظرفیت ظهور ویاری و اطاعت از امام فراهم شود .[103]

سطح مطلوب در فرهنگ مهدویت[104] و انتظار عبارت است از:

1. معرفت و باورهای اساسی

ترویج و تعمیق معرفت به امام عصر(عج) [105] به عنوان حجت زنده[106] و اضطرار به امام[107] و اهداف و آرمان‌های[108] حضرت و شناخت راه‌های دستیابی به آنها، شناخت سختی‌ها،[109] آسیب‌ها، انحرافات[110] و دشمنان او[111] در جامعه به حدی که در رفتار فردی و اجتماعی ظهور پیدا کند.

2. ارزش‌ها

ارزش‌های مهدویت و انتظار باید به حدی در جامعه نهادینه شود که نظام انگیزه‌ها و گرایش‌ها در جامعه در چارچوب آن ارزش‌ها سامان یابد .با این توضیح ارزش‌های فرهنگ مهدویت و انتظار عبارتند از :

الف) فکری ـ علمی

ـ تفکر( اندیشه ورزی) و ژرف‌اندیشی[112]

ـ عقلانیت و بصیرت[113]

ـ نظریه‌پردازی و تولید فکر[114]

ـ خلاقیت[115] و نوآوری[116]

ـ جهانی اندیشیدن [117]

ـ رشد متوازن علوم متناسب با نیازهای جامعه منتظر[118]

 

 

ب) معنوی- اخلاقی

یکم: معنوی (ارتباط با خدا و حجّت خدا )

ـ عبودیت و بندگی خدا[119]

ـ ایمان و باور به تحقق وعده الهی ظهور[120]

ـ امید به آینده روشن[121]

ـ عشق به امام[122] و آرمان های[123] او[124]

ـ ولایت‌مداری[125]

ـ معرفی و دعوتگری به امام و مهدویت[126]

ـ عدم استعجال[127]

ـ عشق به نائب امام[128]

دوم: اخلاقی[129] (ارتباط با خود و دیگران)

ـ کمال‌خواهی[130]

ـ تهذیب نفس[131]

ـ ورع و محاسن اخلاق[132]

ـ ساده‌زیستی[133]

ـ مسئولیت‌پذیر[134]

ـ تلاش[135] و جهاد مستمر[136]

ـ تواصی به حق و صبر[137]

ـ شرح صدر[138]

ـ صبر[139] و استقامت[140]

ـ ایثار و از خودگذشتگی[141]

ـ تکافل و عهده‌داری[142]

ـ تولی[143] و تبری [144]

ـ صالح و مصلح بودن[145]

ـ نصرت ولی‌فقیه[146]

ـ مبارزه با انحرافات مهدوی[147]

ـ همدلی شیعیان[148]

ـ وحدت مسلمانان[149]

ج) اجتماعی - سیاسی

ـ اطاعت و یاری ولی امر مسلمین[150]

ـ عدالت و قسط[151]

ـ امنیت[152]

ـ سلامت[153]

ـ فراوانی[154]

ـ مبارزه با فساد[155]

ـ غنا و فقرزدایی[156]

ـ اقتدار حاکمیت دینی[157]

ـ مقبولیت عمومی حکومت دینی[158]

ـ جهاد و استکبارستیزی[159]

ـ صلح پایدار[160]

ـ عزت[161]

3. آداب و الگوهای رفتاری

علاوه بر نهادینه‌سازی آداب(عادات و رسوم) و الگوهای رفتاری اسلامی و مومنانه(رفتارهای براساس چارچوب‌های اعتقادی، اخلاقی و قانونی) در زمینه‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی مبتنی بر تقوای الهی و با الهام از سیره معصومین(نظیر انفاق و ایثار، ساده‌زیستی و...)؛[162] نهادینه شدن آداب و الگوهای رفتاری زیر که مختص به فرهنگ مهدویت و انتظار است در اکثریت افراد، سطح مطلوب از تحقق این امور در جامعه منتظِر است:

الف) آداب

ـ توجه به امام،[163] شأن و منزلت، آرمان‌های امام، سختی‌ها،[164] مشکلات، دشمنان[165] و ترفندهای آنان[166]

ـ خود را در محضر امام دیدن،[167] یاد امام بودن[168] و انس[169] با او

ـ محور بودن امام در امور مختلف زندگی (برنامه‌ها، تصمیمات، اعمال جوارحی و جوانحی)

ـ احیای نام و یاد و امر امام (منویات و اهداف)[170]

ـ توسل، دعا و زیارت و درود و صلوات بر امام، مدائح و مراثی[171]

ـ احترام و تعظیم حضرت[172]

ـ تعظیم شعائر[173] مهدوی (مناسبت‌ها، ایام، زیارات و اماکن منتسب)[174]

ـ صدقه، وقف، نذر برای سلامتی حضرت[175]

ب) الگوهای رفتاری

ـ انجام رفتارهای تحقق‌بخش ظهور یا موردرضایت حضرت[176]

ـ ترک رفتارهای غیرمرضی حضرت[177]

ـ آراسته به همه زیبایی‌های رفتاری

ـ قیام به امر امام[178]

ـ عهد و پیمان و پایبندی بر عهد با امام[179]

ـ تلاش برای ادای حقوق امام[180]

ـ پیشگیری و مبارزه با معرفی و ارائه تصویری ناقص، دون شأن و غیر متوازن از امام و مهدویت[181]

ـ جهاد (تلاش مستمر با تمام توان، ایثارجان و مال، بصیرت، برای خدا) در راستای اهداف و آرمان‌های امام[182]

ـ آمادگی برای ظهور و تحقق اهداف امام[183]

ـ زمینه‌سازی برای ظهور و حکومت حضرت[184]

ـ تولی نسبت به امام و دوستان او و تبری نسبت به دشمنان ایشان[185]

ـ یاری، حمایت،[186] دفاع از امام و آرمان‌های او[187]

ـ سبقت و سرعت در تحقق اهداف و آرمان‌های امام زمان[188]

ـ اجتناب از قصور و سستی در انجام وظایف و تکالیف به طورعام و انتظار به طور خاص[189]

ـ اطاعت[190] و نصرت امام[191]

ـ همراهی و اطاعت از نائب امام در عصر غیبت[192]

ـ حضور فعال و اثرگذار در میدان‌های نقش‌آفرینی در یاری نائب امام و حاکمیت دینی (راهپیمایی‌ها، انتخابات، دفاع و...)[193]

ـ جهاد و استکبارستیزی و عدم انفعال در مقابل دشمنان[194]

 

ـ موضع فعال درباره وضعیت و سرنوشت شیعیان، مسلمانان[195] و همه بشریت[196]

ـ محاسبه و مراقبه نفس، ورع و تقوی[197]

ـ امر به معروف و نهی از منکر[198] (دعوتگری به خوبی‌ها و استقامت[199] در راه حق و بازداشتن از بدی‌ها و زشتی‌ها)

ـ خرافه‌زدایی از اماکن و مناسک مهدوی[200]

ـ عمومی ساختن ادعیه وزیارات مهدوی[201]

ـ تعمیق محتوا[202] در مناسک مهدوی (دعای ندبه، دعای عهد، زیارت آل یس، سلامتی و فرج و...)

4. نمادها و مصنوعات

علاوه بر ایجاد، توسعه و تعمیق نمادها و مصنوعات اسلامی و مومنانه در ـ زمینه‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی مبتنی بر تقوای الهی و با الهام از سیره معصومین(مانند نماز، عفاف، حجاب و...)[203] ایجاد، توسعه و تعمیق نماد‌ها و مصنوعات ذیل در حوزه فرهنگ مهدویت و انتظار سطح مطلوب از تحقق این امور در جامعه منتظر است.

ـ معرفی، حفظ و ترویج نمادها و مصنوعات فرهنگی موجود مهدویت همچون (مسجد جمکران،[204] مهدیه‌ها، مناسبت‌ها، اماکن منتسب[205] و مراکز و موسسات ویژه مهدویت، آثار هنری،[206] مکتوبات و...)

ـ تعمیق محتوا[207]

ـ خرافه‌زدایی[208]

ـ ایجاد و توسعه نمادها[209] و مصنوعات جدید[210]

 


[1]. نقشه مهندسی فرهنگی کشور، 1393.؛

[2]. ماده یک مصوبه مورخه 5/12/1398 تدوین اسناد ملی حوزه فرهنگ.

[3]. به عنوان نمونه :« مبنای فرهنگ سازی مطلوب و حاکم بر فرهنگ کشور؛ (توحید، عدل، معاد، نبوت، امامت، ولایت و انتظار منجی و احکام اسلام ناب محمدی (ص) است) یا در اهداف کلان فرهنگی آمده :« نهادینه شدن ولایتمداری و انتظار مصلح، آرما نهای حضرت امام و رهنمودهای مقام معظم رهبری و فرهنگ انقلابی و بسیجی؛....» ؛در اقدامات ملی آمده :« تهيه و اجراي طرح ملي حمایت از توسعه و نهادينه سازي سيره اهل بیت، فرهنگ انتظار و حکومت جهانی در حوز ه های فرهنگي، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و اختصاص جایزه بین المللي . » در اين زمينه در راهبرد کلان که بدنبال بازآفرینی نظام فکری، ساختارهای رسمی و غیررسمی و میراث تمدنی جامعه مبتنی بر جهانبینی و تعالیم اسلام ناب محمدی است ؛ تبیین و ترويج عالمانه فرهنگ مهدویت و انتظار ؛ تبیین و ترویج مبانی نظری انقلاب اسلامی، اندیشه مهدویت، ولایت فقیه، جمهوری اسلامی و مرد مسالاری دینی و تقويت اميد و روحيه خودباوري ملي ؛ مورد تاکید قرار گفته است. در اقدامات ملی آمده است:« طراحي، تبيين و ترويج گفتمان جهانی شدن با رویکرد جهانی شدن عدالت و انتظار و صلح و...» و... .

[4]. در راستای اجرای اقدام ملی 5ذیل راهبرد کلان 2نقشه مهندسی کشور و با توجه به مفاد بند 2شق (الف)ماده واحده وظایف و ترکیب اعضای ستادهماهنگی نقشه مهندسی فرهنگی کشور (مصوب جلسه 748مورخ 27/03/1393). سند توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار را با رعایت چارچوب تدوین اسناد ملی حوزه فرهنگ تدوین و به ستاد هماهنگی نقشه مهندسی فرهنگی کشور ارائه نماید.

[5]. «السَّلَامُ عَلَى الْمَهْدِيِّ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الْأُمَم »‏؛ المصباح للكفعمي (جنة الأمان الواقية) ،ص 498 ، زيارة المهدي ع.

[6]. «هُوَ الْمَهْدِيُّ الَّذِي يَمْلَأُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْرا »؛ الغيبة( للنعماني)، النص 61، باب 4 ما روي في أن الأئمة اثنا عشر إماما و أنهم من الله و باختياره.

[7]. «الْمَهْدِيُّ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي‏ » ؛ بحار الأنوار (ط - بيروت) ، ج‏51 ،ص 96 ، باب 1 ما ورد من إخبار الله و إخبار النبي ص بالقائم ع من طرق الخاصة و العامة .